{
  "chapter": 1,
  "verses": [
    {
      "id": "1.1",
      "chapter": 1,
      "verse": 1,
      "speaker": "dhritarashtra",
      "sanskrit": "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।\nमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥",
      "iast": "dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |\nmāmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya ||"
    },
    {
      "id": "1.2",
      "chapter": 1,
      "verse": 2,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।\nआचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥",
      "iast": "dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |\nācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt ||"
    },
    {
      "id": "1.3",
      "chapter": 1,
      "verse": 3,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।\nव्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥",
      "iast": "paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |\nvyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||"
    },
    {
      "id": "1.4",
      "chapter": 1,
      "verse": 4,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।\nयुयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥",
      "iast": "atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |\nyuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.5",
      "chapter": 1,
      "verse": 5,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।\nपुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥",
      "iast": "dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |\npurujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.6",
      "chapter": 1,
      "verse": 6,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।\nसौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥",
      "iast": "yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |\nsaubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.7",
      "chapter": 1,
      "verse": 7,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।\nनायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥",
      "iast": "asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |\nnāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||"
    },
    {
      "id": "1.8",
      "chapter": 1,
      "verse": 8,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।\nअश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥",
      "iast": "bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ |\naśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||"
    },
    {
      "id": "1.9",
      "chapter": 1,
      "verse": 9,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।\nनानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥",
      "iast": "anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |\nnānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.10",
      "chapter": 1,
      "verse": 10,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।\nपर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥",
      "iast": "aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |\nparyāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||"
    },
    {
      "id": "1.11",
      "chapter": 1,
      "verse": 11,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।\nभीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥",
      "iast": "ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |\nbhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||"
    },
    {
      "id": "1.12",
      "chapter": 1,
      "verse": 12,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।\nसिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥",
      "iast": "tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |\nsiṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||"
    },
    {
      "id": "1.13",
      "chapter": 1,
      "verse": 13,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।\nसहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥",
      "iast": "tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |\nsahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||"
    },
    {
      "id": "1.14",
      "chapter": 1,
      "verse": 14,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।\nमाधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥",
      "iast": "tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |\nmādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.15",
      "chapter": 1,
      "verse": 15,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।\nपौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥",
      "iast": "pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ |\npauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.16",
      "chapter": 1,
      "verse": 16,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।\nनकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥",
      "iast": "anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |\nnakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||"
    },
    {
      "id": "1.17",
      "chapter": 1,
      "verse": 17,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।\nधृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥",
      "iast": "kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |\ndhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.18",
      "chapter": 1,
      "verse": 18,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।\nसौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥",
      "iast": "drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |\nsaubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ||"
    },
    {
      "id": "1.19",
      "chapter": 1,
      "verse": 19,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।\nनभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥",
      "iast": "sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |\nnabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||"
    },
    {
      "id": "1.20",
      "chapter": 1,
      "verse": 20,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।\nप्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥",
      "iast": "atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ |\npravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.21",
      "chapter": 1,
      "verse": 21,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।\nअर्जुन उवाच\nसेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥",
      "iast": "hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |\narjuna uvāca\nsenayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||"
    },
    {
      "id": "1.22",
      "chapter": 1,
      "verse": 22,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।\nकैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥",
      "iast": "yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |\nkairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame ||"
    },
    {
      "id": "1.23",
      "chapter": 1,
      "verse": 23,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।\nधार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥",
      "iast": "yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |\ndhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.24",
      "chapter": 1,
      "verse": 24,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥",
      "iast": "evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |\nsenayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||"
    },
    {
      "id": "1.25",
      "chapter": 1,
      "verse": 25,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।\nउवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥",
      "iast": "bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |\nuvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||"
    },
    {
      "id": "1.26",
      "chapter": 1,
      "verse": 26,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।\nआचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥",
      "iast": "tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |\nācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā ||"
    },
    {
      "id": "1.27",
      "chapter": 1,
      "verse": 27,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।\nतान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥",
      "iast": "śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi |\ntānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||"
    },
    {
      "id": "1.28",
      "chapter": 1,
      "verse": 28,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।\nअर्जुन उवाच\nदृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥",
      "iast": "kṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannidamabravīt |\narjuna uvāca\ndṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||"
    },
    {
      "id": "1.29",
      "chapter": 1,
      "verse": 29,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।\nवेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥",
      "iast": "sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |\nvepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||"
    },
    {
      "id": "1.30",
      "chapter": 1,
      "verse": 30,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।\nन च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥",
      "iast": "gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |\nna ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.31",
      "chapter": 1,
      "verse": 31,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।\nन च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥",
      "iast": "nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |\nna ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||"
    },
    {
      "id": "1.32",
      "chapter": 1,
      "verse": 32,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।\nकिं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥",
      "iast": "na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |\nkiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||"
    },
    {
      "id": "1.33",
      "chapter": 1,
      "verse": 33,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।\nत इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥",
      "iast": "yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |\nta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||"
    },
    {
      "id": "1.34",
      "chapter": 1,
      "verse": 34,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।\nमातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥",
      "iast": "ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ |\nmātulāḥ ścaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā ||"
    },
    {
      "id": "1.35",
      "chapter": 1,
      "verse": 35,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।\nअपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥",
      "iast": "etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |\napi trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||"
    },
    {
      "id": "1.36",
      "chapter": 1,
      "verse": 36,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।\nपापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥",
      "iast": "nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |\npāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.37",
      "chapter": 1,
      "verse": 37,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।\nस्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥",
      "iast": "tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān |\nsvajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||"
    },
    {
      "id": "1.38",
      "chapter": 1,
      "verse": 38,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।\nकुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥",
      "iast": "yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |\nkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ||"
    },
    {
      "id": "1.39",
      "chapter": 1,
      "verse": 39,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।\nकुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥",
      "iast": "kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |\nkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||"
    },
    {
      "id": "1.40",
      "chapter": 1,
      "verse": 40,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।\nधर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥",
      "iast": "kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |\ndharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta ||"
    },
    {
      "id": "1.41",
      "chapter": 1,
      "verse": 41,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।\nस्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥",
      "iast": "adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |\nstrīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.42",
      "chapter": 1,
      "verse": 42,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।\nपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥",
      "iast": "saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |\npatanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.43",
      "chapter": 1,
      "verse": 43,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।\nउत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥",
      "iast": "doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ |\nutsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.44",
      "chapter": 1,
      "verse": 44,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।\nनरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥",
      "iast": "utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |\nnarake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ||"
    },
    {
      "id": "1.45",
      "chapter": 1,
      "verse": 45,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।\nयद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥",
      "iast": "aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |\nyadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||"
    },
    {
      "id": "1.46",
      "chapter": 1,
      "verse": 46,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।\nधार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥",
      "iast": "yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ |\ndhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||"
    },
    {
      "id": "1.47",
      "chapter": 1,
      "verse": 47,
      "speaker": "sanjaya",
      "sanskrit": "एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।\nविसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥",
      "iast": "evamuktvā'rjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat |\nvisṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ||"
    }
  ]
}