{
  "chapter": 13,
  "verses": [
    {
      "id": "13.1",
      "chapter": 13,
      "verse": 1,
      "speaker": "arjuna",
      "sanskrit": "प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।\nएतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥",
      "iast": "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |\netadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||"
    },
    {
      "id": "13.2",
      "chapter": 13,
      "verse": 2,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।\nएतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥",
      "iast": "idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |\netadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||"
    },
    {
      "id": "13.3",
      "chapter": 13,
      "verse": 3,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥",
      "iast": "kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |\nkṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||"
    },
    {
      "id": "13.4",
      "chapter": 13,
      "verse": 4,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।\nस च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥",
      "iast": "tatkṣetraṃ yacca yādṛk ca yadvikāri yataśca yat |\nsa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śrṛṇu ||"
    },
    {
      "id": "13.5",
      "chapter": 13,
      "verse": 5,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।\nब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥",
      "iast": "ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |\nbrahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||"
    },
    {
      "id": "13.6",
      "chapter": 13,
      "verse": 6,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।\nइन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥",
      "iast": "mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |\nindriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||"
    },
    {
      "id": "13.7",
      "chapter": 13,
      "verse": 7,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः ।\nएतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥",
      "iast": "icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanādhṛtiḥ |\netatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||"
    },
    {
      "id": "13.8",
      "chapter": 13,
      "verse": 8,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।\nआचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥",
      "iast": "amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |\nācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||"
    },
    {
      "id": "13.9",
      "chapter": 13,
      "verse": 9,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।\nजन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥",
      "iast": "indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |\njanmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||"
    },
    {
      "id": "13.10",
      "chapter": 13,
      "verse": 10,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।\nनित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥",
      "iast": "asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |\nnityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||"
    },
    {
      "id": "13.11",
      "chapter": 13,
      "verse": 11,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।\nविविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥",
      "iast": "mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |\nviviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||"
    },
    {
      "id": "13.12",
      "chapter": 13,
      "verse": 12,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।\nएतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥",
      "iast": "adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |\netajjñānamiti proktamajñānaṃ yadatonyathā ||"
    },
    {
      "id": "13.13",
      "chapter": 13,
      "verse": 13,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।\nअनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥",
      "iast": "jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute |\nanādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||"
    },
    {
      "id": "13.14",
      "chapter": 13,
      "verse": 14,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।\nसर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥",
      "iast": "sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |\nsarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||"
    },
    {
      "id": "13.15",
      "chapter": 13,
      "verse": 15,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।\nअसक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥",
      "iast": "sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |\nasaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||"
    },
    {
      "id": "13.16",
      "chapter": 13,
      "verse": 16,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।\nसूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥",
      "iast": "bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |\nsūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||"
    },
    {
      "id": "13.17",
      "chapter": 13,
      "verse": 17,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।\nभूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥",
      "iast": "avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |\nbhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||"
    },
    {
      "id": "13.18",
      "chapter": 13,
      "verse": 18,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।\nज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥",
      "iast": "jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |\njñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||"
    },
    {
      "id": "13.19",
      "chapter": 13,
      "verse": 19,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।\nमद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥",
      "iast": "iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |\nmadbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||"
    },
    {
      "id": "13.20",
      "chapter": 13,
      "verse": 20,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।\nविकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥",
      "iast": "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |\nvikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān ||"
    },
    {
      "id": "13.21",
      "chapter": 13,
      "verse": 21,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।\nपुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥",
      "iast": "kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |\npuruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||"
    },
    {
      "id": "13.22",
      "chapter": 13,
      "verse": 22,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।\nकारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥",
      "iast": "puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |\nkāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||"
    },
    {
      "id": "13.23",
      "chapter": 13,
      "verse": 23,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।\nपरमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥",
      "iast": "upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |\nparamātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||"
    },
    {
      "id": "13.24",
      "chapter": 13,
      "verse": 24,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥",
      "iast": "ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥsaha |\nsarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||"
    },
    {
      "id": "13.25",
      "chapter": 13,
      "verse": 25,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।\nअन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥",
      "iast": "dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |\nanye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare ||"
    },
    {
      "id": "13.26",
      "chapter": 13,
      "verse": 26,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।\nतेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥",
      "iast": "anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate |\nte'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||"
    },
    {
      "id": "13.27",
      "chapter": 13,
      "verse": 27,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥",
      "iast": "yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |\nkṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||"
    },
    {
      "id": "13.28",
      "chapter": 13,
      "verse": 28,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।\nविनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥",
      "iast": "samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |\nvinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||"
    },
    {
      "id": "13.29",
      "chapter": 13,
      "verse": 29,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।\nन हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥",
      "iast": "samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |\nna hinastyātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||"
    },
    {
      "id": "13.30",
      "chapter": 13,
      "verse": 30,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।\nयः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥",
      "iast": "prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |\nyaḥ paśyati tathā''tmānamakartāraṃ sa paśyati ||"
    },
    {
      "id": "13.31",
      "chapter": 13,
      "verse": 31,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।\nतत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥",
      "iast": "yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |\ntata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ||"
    },
    {
      "id": "13.32",
      "chapter": 13,
      "verse": 32,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।\nशरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥",
      "iast": "anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ |\nśarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate ||"
    },
    {
      "id": "13.33",
      "chapter": 13,
      "verse": 33,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।\nसर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥",
      "iast": "yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |\nsarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate ||"
    },
    {
      "id": "13.34",
      "chapter": 13,
      "verse": 34,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।\nक्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥",
      "iast": "yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |\nkṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||"
    },
    {
      "id": "13.35",
      "chapter": 13,
      "verse": 35,
      "speaker": "krishna",
      "sanskrit": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।\nभूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥",
      "iast": "kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā |\nbhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ||"
    }
  ]
}