بهاغافاد غيتا

الفصول

↑ ↓ تنقل ← → تبديل العمود F مفضلة U مقروءة/غير مقروءة L استماع

الفصل 18
1 संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum 2 काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ 3 त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ 4 निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम niścayaṃ śrṛṇu me tatra tyāge bharatasattama 5 यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat 6 एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca 7 नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate 8 दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet 9 कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna 10 न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate 11 न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ 12 अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam 13 पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me 14 अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham 15 शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ 16 तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ 17 यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate 18 ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā 19 ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ 20 सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate 21 पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān 22 यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam 23 नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam 24 यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ 25 अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam 26 मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ 27 रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ 28 अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ 29 बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śrṛṇu 30 प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye 31 यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca 32 अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasā''vṛtā 33 धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ 34 यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate'rjuna 35 यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca 36 सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śrṛṇu me bharatarṣabha 37 यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam 38 विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam 39 यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ 40 न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ 41 ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa 42 शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca 43 शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam 44 कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam 45 स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ 46 यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam 47 श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt 48 सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet 49 असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ 50 सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me 51 बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyā''tmānaṃ niyamya ca 52 विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ 53 अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham 54 ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati 55 भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ 56 सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ 57 चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ 58 मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi 59 यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे yadahaṅkāramāśritya na yotsya iti manyase 60 स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā 61 ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati 62 तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata 63 इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā 64 सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ 65 मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru 66 सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja 67 इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana 68 य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati 69 न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ 70 अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ 71 श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः śraddhāvānanasūyaśca śrṛṇuyādapi yo naraḥ 72 कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā 73 नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta 74 इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ 75 व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param 76 राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam 77 तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ 78 यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ

الفصل 18، الآية 14

كريشنا

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||

الموضع الذي يقوم عليه الفعل، والفاعل، والأدوات على اختلاف أنواعها، والجهود المتنوعة المتباينة، والقدر هو الخامس بينها.

الشرح

يعدّد كريشنا هنا العوامل الخمسة وراء كل فعل، وهي التي ذكر في الآية السابقة أنها مذكورة في تعليم السانكهيا. وهي الأساس أو الجسد (أديشثانا)، والفاعل (كارتا)، والأدوات كالحواس (كارانا)، والجهود المختلفة (تشيشتا)، والقدر (دايفا). ويختلف الشرّاح في معنى «دايفا»: فبعضهم يراه القوة الخفية لأعمال الماضي (الكارما) أو القدر، وبعضهم يراه القوى الإلهية الموكّلة بالحواس.