महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||
பெரும் பூதங்கள், அகங்காரம், புத்தி, வெளிப்படாத மூலமும்; பத்து இந்திரியங்கள், ஒன்று (மனம்), ஐந்து புலன் விஷயங்களும்…
விளக்கம்
கிருஷ்ணர் இங்கே “க்ஷேத்திரம்” என்பது, அதாவது உடலும் அது உருவாகியுள்ள இயற்கையும், எவற்றால் ஆனது என்பதை சாங்கிய முறையில் பட்டியலிடுகிறார். அவை ஐந்து மகாபூதங்கள், அகங்காரம், புத்தி, வெளிப்படாத மூலம் (அவ்யக்தம்), பத்து இந்திரியங்கள் (ஐந்து அறிவு, ஐந்து செயல்), மனம், ஐந்து புலன் விஷயங்கள் (ஒலி, தொடுகை, உருவம், சுவை, மணம்) ஆகியவை. அவ்யக்தம் என்பதற்கு உரையாசிரியர்கள் வேறுபடுகின்றனர்: சிலர் அதை மூலப்பிரகிருதி என்கின்றனர், சிலர் உலகம் விரிவடையும் விதை போன்ற காரண சக்தி என்கின்றனர். இந்த வாக்கியம் அடுத்த ஸ்லோகத்திலும் தொடர்கிறது.