भगवद्गीता

अध्याय

↑ ↓ चुनें ← → कॉलम बदलें F पसंदीदा U पठित/अपठित L सुनें

अध्याय 13
1 प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca 2 इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate 3 क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata 4 तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् tatkṣetraṃ yacca yādṛk ca yadvikāri yataśca yat 5 ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak 6 महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca 7 इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanādhṛtiḥ 8 अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam 9 इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca 10 असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu 11 मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī 12 अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam 13 ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute 14 सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham 15 सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam 16 बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca 17 अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam 18 ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate 19 इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ 20 प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi 21 कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate 22 पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān 23 उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ 24 य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥsaha 25 ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā 26 अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate 27 यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam 28 समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram 29 समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram 30 प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ 31 यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati 32 अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ 33 यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate 34 यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ 35 क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā

अध्याय 13, श्लोक 14

श्रीकृष्ण

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

उसके हाथ और पैर सब ओर हैं, उसकी आँखें, सिर और मुख सब ओर हैं, और उसके कान भी सब ओर हैं। वह संसार में सबको व्याप्त करके स्थित है।

व्याख्या

कृष्ण पिछले श्लोक में बताए गए ज्ञेय, यानी परम ब्रह्म का वर्णन कर रहे हैं। सब ओर हाथ-पैर, आँख और कान एक अलंकार हैं: किसी भी प्राणी में होने वाले कर्म, गति, दर्शन और श्रवण के पीछे यही एक सत्ता है, जो सबमें व्याप्त है। परंपराओं में अर्थ अलग हैं: अद्वैत इसे सब प्राणियों में प्रकट एक निराकार आत्मा मानता है, जबकि भक्ति-परंपराएँ इसे सर्वव्यापी सगुण भगवान की उपस्थिति मानती हैं।